بیرغ افغانستان ؛ پرچمی که دست‌کم ۱۹ تغییر را طی صد سال اخیر پیمود

بیرغ افغانستان از بدو تأسیس این کشور تا به امروز، هرگز به یک شکل واحد نبوده است. در دو زبان رایج افغانستان )پشتو و دری)، لفظ “بیرغ” بیشتر از پرچم استعمال می‌شود. علی‌الخصوص در شبکه‌های اجتماعی نظیر فیسبوک، مرتب راجع به این کلمه هشتگ می‌گذارند. برای جستجوی این طیف، بیرق را با حرف «غ» نوشتیم.

پرچم افغانستان مثل خاک آن کشور، فراز و نشیب زیادی را به چشم دیده است. سرانجام تلاش‌های طالبان برای تغییر درفش ملی در سال ۲۰۲۱، نتیجه داد و پرچم دولت مزبور، رنگ پس‌زمینه سفید به خود گرفت. بیرغی که می‌رفت، که همچنان به ۳ رنگ سیاه، سبز و سرخ خود تداوم ببخشد. رنگ‌های درفش پیشین حتی‌المقدور از سال  ۱۲۹۸تا حول‌وحوش همین چند سال پیش، دست‌نخورده باقی مانده بودند. در ادامه، نگاهی به تاریخچه جنجالی بیرغ‌های ملی این کشور پرتنش می‌اندازیم.

بیرغ افغانستان در گذر تاریخ

بیرغ افغانستان بیشتر از بیرق دیگر کشورها در طول تاریخ، دچار تغییر و دستکاری شده است. ثبات پرچم و نشان‌ ملی هر کشور تنها به اذن دولت حاکم، اتفاق می‌افتد. طرح درفش هر قومیتی با تاریخ آن قوم گره می‌خورد. لذا برای پی بردن به سیر تحول بیرغ افغان‌ها باید به گوشه‌هایی از تاریخ فرهنگ و سیاست این قوم مبارز، نگاه انداخت.

مورخان از طرح و رنگ پرچم ملی کشور افغاستان در عهد دودمان سدوزایی و دوران آغازین حکومت محمدزایی‌ها، اطلاعات زیادی در دست ندارند. در دوران مزبور نشان ملی کشور فوق، اصلاً رواج نداشت. فقط پاره‌ای از مواقع (علی‌ا‌لخصوص در زمان وقوع جنگ) بر طبق عرف، بیرق‌های الوان به اهتزاز در می‌آمدند. تا اینکه امیر دوست محمد و جانشینش “شیرعلی خان” درفش‌های نظامی سه‌گوش سبزرنگ و سرخ‌رنگ را برافرشتند. از این دوران به بعد، مردم افغانستان از روی عادت به درفش ملی‌شان، علم مبارک می‌گفتند.

کلمات شهادت (لا اله الا الله) با رنگ سفید بر روی علم مبارک، نقش می‌بست. همچنین نام خلفای راشدین به همراه آیات دعوتگر به جهاد، در اولین بیرق افغانستان به چشم می‌خورد. این کلمات همگی با رنگ سفید بر روی بیرغ قدیم، درج شدند. مقارن با همان عصر، افغانستان یک پرچم تجاری هم داشت، که متشکل از ۳ نوار افقی سبز، سفید و سبز بود. امروزه راجع به کاربرد پرچم مجزای تجاری افغانستان، هیچ مستندی در اختیار نداریم.

وقتی امیر حبیب‌الله به قدرت رسید، بر پرچم سیاه خود، نشانی مرکب از یک عمارت حاوی محراب را ترسیم کرد و دو بیرق را به طرفین آن آویخت. در آن پرچم، نمادهایی مثل تفنگ، شمشیر، لوله توپ و یک جفت خوشه گندم به چشم می‌خوردند. بیرغ کشور فوق از دهه ۱۷۲۰ به این طرف، اقلّ کم ده‌ها بار تغییر کرد؛ تا بالأخره با سه رنگ سیاه، سرخ و سبز به تثبیت رسید.

پرچم عمارت اسلامی طالبان

بیرغ افغانستان در عهد فعلی، یک دست پرچم سفید است که عبارت سیاه شهادتین را در بر دارد. دولت طالبان رنگ سفید را حاکی از حکومت و پاکی دین، تصور می‌کند. زرتشتیان که بعضاً نیاکان اقوام آریایی هستند، رنگ سفید را مقدس می‌دانند. بعید می‌دانیم، که طالبان برای انتخاب رنگ سفید از عقاید زرشتی‌ها تأثیر پذیرفته باشد. بیرغ طالبان از سال ۱۹۹۷ پایه‌گذاری شد.

درفش ملی کنونی با درفش‌های سایر گروه‌های جهادی، به‌کلی متفاوت است. بیرغ‌های القاعده و داعش، طرحی از کلمه شهادت را با رنگ پس‌زمینه مجزا دارند. بیرغ کنونی افغانستان از نشان‌های رسمی امویان در طول تاریخ الهام می‌گیرد. شایان ذکر است، که اموی‌ها اولین گروهی بودند که افغانستان را به سیطره دین  اسلام در آوردند. پرچم داعش که کلمه شهادت را داشت، به رنگ سیاه بود. در ادامه، مفهوم رنگ‌ها و نمادهای پرچم اهتزاز افغانستان را برای شما باز می‌کنیم.

بیرغ عمارت اسلامی (پرچم جدید افغانستان)

 رنگ‌ها و نمادهای رایج در بیرغ افغانستان

روایت‌های مختلفی در خصوص نمادهای رایج در بیرغ افغانستان وجود دارد. به عقیده برخی، سیاه رنگ پرچم ملی این کشور پهناور است. این رنگ را می‌توان با استقلال رسمی افغانستان در سال ۱۹۱۹ عجین دانست. رنگ سرخ، حکایت از فداکاری و شجاعتی دارد، که صرف حمایت از قیام ملی، پیشرفت و استقلال افغانستان شد. سبز هم بدون تعارف، رنگ خرمی، آبادانی، عمران و اسلام است. خوشه‌های گندم، دسترنج مردم این منطقه از پیشه کشاورزی را در ذهن‌ها تداعی می‌سازند. این خوشه‌ها، قوت غالب مردم افغانستان را نیز نشان می‌دهند.

رنگ سیاه، تیره‌روزی ملت افغانستان در گذشته را می‌رساند. مسجد هم نشانه تقوای و اسلام دو قوم باستانی پشتون و افغان است. تناسب ابعاد را در نشان ملی افغانستان (Emblem of Islamic Emirate Afghanistan)، ۲ به ۳ در نظر بگیرید. بیرغ فوق از سه نوار هم‌عرض و عمودی سود می‌برد. این نوارها به ترتیب به رنگ‌های مشکی، قرمز و سبز هستند و کلمات الله اکبر و شهادتین را در خود جای داده‌اند. وحدانیت در طرح این پرچم، موج می‌زند.

وجود یک مسجد در وسط با دو پرچم ملی آویخته به آن گویای دین رسمی مردم آن مرز و بوم است. عدد ۱۲۹۸، سال استقلال افغانستان از سیطره بریتانیا را به تصویر می‌کشد. به هرترتیب، افغانستان بیرغی دارد که رنگ‌بندی آن، بی‌شباهت به پرچم آلمان نیست.

کلام پایانی

بیرغ افغانستان را در گذر تاریخ به تصویر کشیدیم. از تغییرات این بیرق از دهه نخست ۱۷۲۰ (دوران قدرت گرفتن خاندان هوتک) تا به روی کار آمدن دولت طالبان، داستان‌ها برشمردیم. افغانستان در سال ۱۲۹۸، استقلال خود را بازیافت و از آن سده تا به امروز مرتباً با تغییر پرچم و نشان ملی، همراه بود. مفهوم برخی رنگ‌ها و نمادهای چاپی در این پرچم را برای شما باز کردیم. رنگ سیاه، نشانه تیره‌روزی این ملت مقاوم در برهه‌ای از تاریخ است. پرچم یک دست سفید طالبان، اعتراضات زیادی را برانگیخت. اگرچه، روی این پرچم کلمه لا اله الا الله را درج کرده‌اند، اما این کجا و پرچم سیاه‌رنگ داعش کجا؟ بیرق‌های افغانستان را از هلدینگ چاپ دیرباز بخواهید.

 سؤالات متداول

1. اولین بیرق افغانستان متعلق به چه دوره‌ای است؟ این بیرغ در زمان سلطنت امیر دوست محمد و شیرعلی خان برای اولین بار رونمایی شد و علم مبارک، نام گرفت.
2. پرچم افغانستان قدیم با پرچم افغانستان جدید چه فرقی دارد؟ امروز هر دو پرچم، استفاده متداول دارند. با این تفاوت که پرچم سابق، متشکل از سه رنگ سیاه و سرخ و سبز بود، اما پرچم فعلی یک دست سفید است.