روز ملی صنعت چاپ ؛ روزی که چهره دنیا را تغییر داد

روز ملی صنعت چاپ هیچ‌گاه در تقویم رسمی، کهنگی نمی‌پذیرد. اصلا مگر نه اینکه تقویم هم، خود حاصل یک چاپ بوده است؟ هر سال در یازدهم شهریور ماه، اهالی چاپ، روزی را جشن می‌گیرند که یادآور بیش از دو قرن تلاش صنعتگران، حروف‌چین‌ها و پیشگامان این حرفه است. اما این روز چگونه نام چاپ را به خود گرفت؟ صنعت چاپ چه مسیری را تا رسیدن به ایران طی کرد؟ برای روشن ساختن پاسخ سؤال‌هایی از این دست در ادامه، نگاهی باریک به داستان صنعت چاپ می‌اندازیم.

روز ملی صنعت چاپ یا روز میلاد یک تمدن؟

به‌ندرت در هنگام ورق زدن یک کتاب یا چشم دوختن به یک اسکناس، متوجه سیطره چاپ بر محیط اطراف‌مان می‌شویم. درحالی‌که حتی نمی‌توان تصور کرد که بدون چاپ، دنیای امروز واقعاً چه شکلی بود. از هویت‌ بصری برند گرفته، تا پول، کتاب، مجله همگی مدیون این صنعت‌اند. حتی امروزه محصولاتی مانند پرچم تشریفات که در سازمان‌ها و مراسم رسمی دیده می‌شوند، از همین فناوری به دست می‌آیند. شایان ذکر است، که حتی مفهوم امروزی وب نیز رگ و ریشه‌هایی در چاپ نوین دارد. چاپ صرفاً یک فناوری تولیدی نیست؛ بلکه ابزاری است که دانش را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌سازد.

اولین بنیان‌گذار صنعت چاپ در جهان

روز ملی صنعت چاپ در پیوندی تنگاتنگ با ابتکارات یوهانس گوتنبرگ آلمانی، قرار دارد. این فرد در سال ۱۴۵۶ میلادی به ابداع دستگاه چاپ حروفی پرداخت و روزانه صدها برگ را با آن به چاپ می‌رساند. نخستین اثر چاپی او، نسخه‌ای از کتاب مقدس (Bible) بود که بعدها به الگویی برای خلق آثار مشابه آن دوران، تبدیل شد. با این حال، شواهدی وجود دارد که ریشه‌های چاپ را فراتر از گوتنبرگ، نشان می‌دهد. سابقه خلق این صنعت چه‌بسا به پیش از دوران پایه‌ریزی تمدن در چین برگردد! برخی پژوهشگران به نشانه‌هایی از صنعت چاپ در آثار برجای‌مانده از دوران هخامنشی اشاره می‌کنند. وجود همین فرضیه‌ها، از دیرینگی قدمت چاپ در ایران سخن می‌گوید‌.

طی حدود، چهار دهه پس از اختراع گوتنبرگ، فناوری چاپ در شهرهای بزرگ اروپا مانند ونیز، پاریس و فلورانس گسترش یافت. در حوالی همین سال‌ها، چاپخانه‌های متعددی در اقصی نقاط دنیا راه‌اندازی شدند.

تبریز؛ خواستگاه روز ملی صنعت چاپ در ایران

روز ملی صنعت چاپ از تبریز، پایه‌گذاری شد؛ چرا که نخستین چاپخانه ایران در این شهر، شکل گرفت. عباس‌میرزا، ولیعهد وقت، فردی به‌نام میرزا زین‌العابدین تبریزی را مأمور کرد، تا به فنون چاپ، تسلط پیدا کند و نخستین کارگاه چاپ کشور را به راه‌ بیندازد. این اتفاق در نیمه اول قرن ۱۳ قمری اتفاق افتاد؛ رخدادی که آغازگر سیر تکاملی چاپ با ورود دستگاه‌های چاپ سنگی و سربی از اروپا به ایران بود.

انتقال اولین چاپگرها به تبریز، هیاهوی زیادی را به دنبال داشت. یک گله گاومیش‌، بار سنگین تجهیزات را از بندر استانبول به تبریز حمل می‌کردند. این چهارپایان باربر در مسیر عبور از کوچه‌های باریک شهر، آسیب‌هایی هم به خانه‌های اطراف وارد آورند. شایان ذکر است، که خریدار دستگاه‌ها، هزینه بازسازی ابنیه آسیب‌دیده، را به عهده گرفت.

نقش اقلیت‌های مذهبی در پدید آمدن چاپ

روز ملی صنعت چاپ ، حاشیه‌های زیادی را در ابتدا برانگیخت. اقلیت‌های قومی در پدید آمدن صنعت چاپ، نقش مهمی داشتند. پیش از آنکه در ایرانِ آن روز، خبری از روز ملی صنعت چاپ باشد، جامعه ارمنیان ایران، زودتر از سایر قومیت‌ها و گروه‌های مذهبی، به اهمیت چاپ کتاب پی بردند. نخستین کتاب چاپی شناخته‌شده در خاک ایران، نسخه‌ای مذهبی به خط ارمنی بود که در جلفای اصفهان انتشار یافت. پیشگامی ارامنه در این عرصه، رتبه کشور را از نظر قدمت چاپ در جایگاه بالایی قرار می‌داد؛ موفقیتی که بخشی از آن مدیون فضای نسبتاً باز صفویان بود.

جامعه زرتشتیان ایران نیز در دوره‌های بعد درصدد راه‌اندازی چاپخانه‌ای اختصاصی برای نشر متون دینی به خط اوستایی برآمدند؛ لذا آنها هم در شکل‌گیری این مسیر، نقشی کلیدی داشتند.

چهره‌ای که همواره در روز صنعت ملی چاپ می‌درخشد

در سده معاصر، نام “مرتضی نوریانی” با نوسازی صنعت چاپ ایران، عجین شد. روز چاپ با اسم او گره می‌خورد. نوریانی پس از گذراندن تحصیلات خود در ایتالیا، به تسلط بر چند زبان اروپایی مسلط پافشاری کرد. مرتضی با همکاری یکی از کارخانه‌های معتبر آلمانی به تجهیز بخش بزرگی از چاپخانه‌های کشور پرداخت. به‌جرئت می‌توان گفت که این نخبه (Elit) ایرانی، با بهره‌گیری ازکوله‌باری تجربه، تأثیر ماندگاری بر صنعت چاپ گذاشت.

چرا ۱۱ شهریور به‌عنوان روز ملی صنعت چاپ انتخاب شد؟

۱۱ شهریور در پی درخواست‌های مکرر فعالان صنعت چاپ به شورای فرهنگ عمومی کشور، به روز ملی صنعت چاپ نامگذاری شد. سرانجام در سال ۱۳۸۲ و با پیگیری مصرّانه مسئولان وقت دفتر امور چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، این روز به‌طور رسمی در تقویم ملی ثبت گشت. تصمیمی که قدردانی نمادینی از یک صنعت دیرینه را به دنبال داشت.

کلام پایانی

همراه با شما به روز ملی صنعت چاپ در تقویم، سر زدیم. این صنعت از تلاش‌های گوتنبرگ در آلمان تا راه‌اندازی کارگاه‌های کوچک تبریز، مسیری طولانی، و پرفراز و نشیب را پشت سر گذاشت؛ تا به شکل امروزی خود برسد. نام‌گذاری ۱۱ شهریور به‌عنوان روز ملی صنعت چاپ، متذکر این خواهد بود که پشت هر کتاب، روزنامه یا حتی یک کارت شناسایی ساده، کو‌له‌باری از تلاش، نوآوری نهفته است. گروه صنعتی چاپ دیرباز که در رأس پیشگامان صنعت چاپ در ایران قرار دارد، انواع پرچم اهتزاز، رومیزی و تشریفاتی را در این روز در غرفه‌های نمایشگاهی خود عرضه می‌کند.